Een vliegveiligheidsincident… en dan?

23/05/2014
Vliegtechnische zaken
Onverwacht eindigt je dienst met een voorval1. Iets minder onverwacht, maar vaak wel onbekend, komt er veel op de betrokken cockpitbemanning af. Het afronden van (cockpit)procedures, de zorg voor passagiers, crew en vliegtuig en de communicatie met het bedrijf zijn aspecten die we nog kennen. Tijdens deze taken krijgen de vliegers vaak al te maken met het ‘bezoek’ van diverse instanties, zoals de luchthavenautoriteiten, KLPD of de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV). De omgang met deze autoriteiten behoort niet tot de dagelijkse werkzaamheden, maar is in deze situatie wel van groot belang.
 
Bij de VNV kan een melding van een voorval op verschillende manieren binnenkomen. Veelal bellen de vliegers zelf met het noodnummer van de VNV2 en melden het incident aan de VNV-vertegenwoordiger die op dat moment dienst heeft. Het noodnummer van de VNV is 24 uur per dag, zeven dagen per week bereikbaar. Daarnaast kan het ook zijn dat de betrokken luchtvaartmaatschappij het voorval meldt bij de voorzitter van de VNV Accident Investigation Group (AIG-commissie). Wanneer de melding niet direct via de vliegers bij de VNV gedaan wordt, zal de VNV zo spoedig mogelijk daarna contact opnemen met de betrokken vliegers/leden.
 
Hoe te handelen
Wanneer u via het noodnummer een VNV-vertegenwoordiger aan de lijn heeft, zal deze u wijzen op het belang van de Directives for Incidents and Accidents. Hierin staan enkele belangrijke tips over hoe, en ook hoe niet, te handelen na een voorval. Ook zal hij u assisteren hoe deze tips toe te passen in uw situatie. Mocht er aanleiding toe zijn dan kan de VNV-vertegenwoordiger contact leggen met de juridisch specialisten voor advies op maat.
 
De adviezen van deze juridische specialisten kunnen van belang zijn wanneer u na een voorval wordt gehoord. Het op waarde schatten van dit verhoor kan wel eens lastig zijn in de nasleep van een voorval. Wordt u gehoord als getuige of juist als verdachte, wat zijn de mogelijke consequenties van beide, en wat is eigenlijk de rol of functie van de instantie die u hoort?
 
Getuige of verdachte
Indien de KLPD u (ver)hoort, zal dat meestal als verdachte zijn. U bent dan dus ook niet tot antwoorden verplicht, u hoeft niet tegen uzelf een verklaring af te leggen. De opsporingsambtenaar dient zelfs een verdachte voor verhoor te wijzen op de mogelijkheid zich te beroepen op het zwijgrecht. Verklaart u toch, zorg er dan voor dat u beknopt, terughoudend en feitelijk antwoordt.
Vraag na het horen om een concept van de verklaring en laat deze vóór ondertekening controleren door juridisch specialisten.
Als getuige kunt u ook alleen op vrijwillige basis gehoord worden, waarbij de kans bestaat dat u gaandeweg het verhoor van getuige naar de verdachtenbank verschuift. Hoewel de getuigenis vrijwillig wordt gegeven, kan het uiteindelijk zo ver komen dat u dient te getuigen onder ede in een gerechtelijke procedure. U bent dan wel bij wet verplicht te verschijnen.
 
Voorgaande is vooral geënt op de Nederlandse wetgeving. Internationaal gezien zijn er grote verschillen hoe landen omgaan met verhoren en verklaringen. De VNV zal informatie inwinnen over de lokale gang van zaken bij onder meer de vliegervereniging van dat land. Ook dit is een belangrijke reden om de VNV tijdig over een voorval te informeren.
 
Wanneer er bij de VNV een melding van een voorval binnenkomt wordt via een tweesporenbeleid invulling gegeven aan het behartigen van de belangen van de leden. Enerzijds geeft de bestuursafdeling Professionele Zaken (PZ) invulling aan de behartiging van de individuele en juridische belangen en verzorgt daarnaast richting het betrokken lid de toelichting op het onderzoeksproces. Anderzijds bewaakt en begeleidt de AIG-commissie van de VNV de processen rond het vliegveiligheidsonderzoek, zoals afgesproken in de betreffende bijlage in de verschillende cao’s. Voornamelijk wordt deze taak ingevuld door als volwaardig lid deel te nemen aan de onderzoekscommissie.
 
Onderzoek
Alle Nederlandse luchtvaartmaatschappijen hebben in de cao met de VNV afspraken gemaakt over de manier waarop een vliegveiligheidsonderzoek wordt uitgevoerd. In de meeste gevallen (de uitzondering is een technisch onderzoek) zullen de betrokken vliegers geïnterviewd worden door de commissie die belast is met het onderzoek. De investigator die namens de VNV deelneemt aan deze commissie heeft niet tot doel om de belangen van de vliegers te behartigen. Zijn of haar aanwezigheid beoogt wel een waarborg te zijn voor het juist uitvoeren van het onderzoek. Daarbij kan gedacht worden aan het gebruik van cockpit voice recordings en vluchtgegevens in relatie tot privacyaspecten en het naleven van de afspraken die met de maatschappijen zijn vastgelegd in de cao of een protocol.
 
Bij de meeste luchtvaartmaatschappijen is het standaardprocedure om u direct na een voorval voor een korte periode van de lijn te halen. Bij KLM noemen ze dit ‘Niet Indeelbaar’. Meerdere overwegingen liggen hieraan ten grondslag, hieronder volgen er enkele:
Wanneer tussen het voorval en het interview door de onderzoekscommissie nog gevlogen wordt, bestaat de kans dat bepaalde herinneringen worden vervuild door de meest recente vliegervaringen.
Wanneer de betrokken vlieger wordt uitgenodigd voor een interview, kan hij/zij zich in deze periode hierop voorbereiden.
Na een voorval kan het soms enkele uren of dagen duren voordat de betrokkene hierop een fysieke en/of mentale reactie krijgt.
 
Het beleid van de VNV is erop gericht haar leden op te roepen om volledig mee te werken aan een vliegveiligheidsonderzoek. Een doel van dit soort onderzoeken is om te voorkomen dat in de toekomst een dergelijk voorval nog eens gebeurt. Middels afspraken in de cao zorgen we ervoor dat geen misbruik kan worden gemaakt van afgelegde verklaringen.
In de huidige wetgeving zijn bedrijfsintern uitgevoerde vliegveiligheidsonderzoeken niet volledig beschermd tegen mogelijke juridische consequenties voortvloeiend uit strafrechtelijk onderzoek gestart door een autoriteit (bijvoorbeeld de KLPD of het Openbaar Ministerie). In de meeste gevallen hoeft dit niet tot terughoudendheid te leiden, maar in sommige zeldzame gevallen kan dit wel nodig zijn. Het mag natuurlijk niet zo zijn dat wat u als vlieger in een onderzoek verklaart, later tegen u gebruikt wordt als verdachte.
Dit spanningsveld tussen de vliegveiligheid en de juridische consequentie zult u moeten laten meewegen in uw afweging over wat u wanneer en aan wie verklaart. Om u daarin te assisteren staat de VNV 24/7 voor u klaar.
 
1Met een voorval bedoelen we hier een (ernstig) incident of accident.
2Het noodnummer van de VNV is te vinden op de door de VNV uitgegeven Directives for Incidents and Accidents. Deze directives zijn onder alle leden-volledig verspreid en via het VNV-secretariaat op te vragen en/of digitaal te downloaden via de VNV-website.